BLAŠKO RAJIĆ I STVARANJE PRVE JUGOSLOVENSKE DRŽAVE

rukopis rada objavljenog u časopisu EX PANNONIA, br. 5-6-7, Subotica 2003, 55-59

EX PANNONIA 5 6 7

Mirko Grlica, viši kustos Gradskog muzeja Subotica

BLAŠKO RAJIĆ I STVARANJE PRVE JUGOSLOVENSKE DRŽAVE

Malo je Subotičana čiji je život moguće sagledati u toliko ravni, kao što je to slučaj sa Blaškom Rajićem. Bio je sveštenik, aktivni učesnik u društvenom i političkom životu, književnik, ali je njegovo delovanje moguće posmatrati i kroz gotovo zaokružene hronološke celine: do 1918. godine, u periodu do okončanja Drugog svetskog rata i u okvirima socijalističke Jugoslavije.

Ovaj rad ima nameru da pokuša osvetliti političko angažovanje Blaška Rajića u godinama raspada Austro-Ugarske monarhije i stvaranja prve zajedničke državne tvorevine  jugoslovenskih naroda. Da bi što preciznije osvetlili Rajićevu ličnost u uvodnim napomenama ćemo reći nekoliko crtica o Rajićevoj delatnosti u vreme Austro – Ugarske monarhije.

Od jeseni 1902. godine kada je objavljeno da je u Dušnok izaslat Blaško Rajić, novomistnik[1], on će biti redovan gost na stranicama subotičke štampe. Krajem 1907. godine na stranicama Nevena je zabeležen bilans njegovog trogodišnjeg boravka u Santovu: osnovao je Katolički krug, Zadrugu veresijsku i Kršćansko radničko društvo, te su zahvalni Santovčani, članovi pomenute Zadruge, rešili da njegov lik već tada ovekoveče na slici.[2]

Od početka 1907. godine aktivan je u društvenom životu rodnog grada, jer je na sednici odbora Pučke kasine primljen za člana najstarijeg bunjevačkog udruženja.[3] Od maja 1910. godine do novembra 1911. godine prvi put je bio urednik Naših novina, nedeljnika sa profilisanim političkim stavovima konzervativne i hrišćansko-socijalističke orijentacije, uz koje je Rajić pokušao plasirati i svoje stavove bunjevačkog (jugoslovenskog) nacionaliste. Navodeći razloge zbog kojih je uredničko mesto prepustio kapelanu subotičke Župe sv. Terezije Avilske Matiji Čatalincu, štampa je navela sledeći razlog: Ovo se dogodilo što je neki pametnjaković u štampariji pokidao rukopis jednog rodoljubivog članka. Urednika je to toliko uvridilo da je napustio redakciju.Blaško Rajic u mladim danima

Pre nego što je po drugi puta postao urednik Naših novina Rajić je u društvenom životu grada postao respektabilna osoba. Gradske vlasti su ga 18. juna 1911. godine, u konkurenciji sa protivkandidatom Lajčom Budanovićem, izabrale za župnika sv. Roke. U interesantnoj analizi pred ove izbore jedna žudinska novina agitovala je da se u Ker za plebanoša izabere Blaško Rajić pop čisto mađarskih osićaja, dok su bili protiv izbora Budanovića, kome je glavna mana bila što se za njega zalagao Neven, mesečnik koji je okarakterisan kao framasonski i slobodnozidarski list, što je bilo svetlosnim godinama udaljeno od istine. U svom komentaru Neven je za Rajića naveo da se nada da Bunjevcima neće ponoviti slučaj Burnać – Batori.[4]

Mesec i po dana po dolasku u Župu sv. Roke, tačnije 6. avgusta 1911. godine, organizovao je prvu Dužijancu, svečanost posvećenu okončanju žetve. Oko 30 konjanika su dopratili iz polja krasno pleten vinac od žita u crkvu, gdi su ga dočekale enge sa plebanošom, koji je posli toga sakupljenoj gomili rekao lipu pridiku. Uveče je bila zabava u dvoranama Pešte.[5]

Tadašnja štampa je početkom 1912. godine zabeležila i anonomni napad jednog vernika iz Kera, koji je javno optužio velečasnog da je socijalista, jer više nije priznavao pravo prečeg sedenja u klupama, koje su kupljene za vreme gradnje crkve.[6] Rajić je bio glavni organizator prilikom osnivanja Divojačkog društva, osnovanog 1912. godine, kao i u jesen 1913. godine, kada se osnivala Prva subotička školska zadruga.

Drugi put je postao urednik Naših novina početkom avgusta 1913. godine i ostao na tom mestu samo mesec i po dana. U tekstu Očitovanje, napisanom 24. septembra, bez uvijanja je objasnio razloge prestanka svog urednikovanja. Javljam svim prijateljima i saradnicima Naših novina, kako i svem narodu da već nisam urednik Naših novina. Izbila mi ih iz ruku štamparija, čije su te novine. Izbili su mi ih zato, što sam se ja u njima za narod i narodna prava borio. Izjavljujem da ću svoj rod i borbu za pravdu u Nevenu nastaviti. Mislim da misto Naših novina, koje su pale u neprijateljske ruke, ljubav i zanimanje svoje prinesete na Neven, kao na jedini list naš dovika“. Završavajući, Rajić navodi da je novi urednik Naših novina postao dr Josip Mamužić, koji niti čitati, niti pisati našim jezikom ne zna.[7]

U godini koja je prethodila Principovim pucnjima u Sarajevu, kada se opasnost rata gotovo mogla osetiti u vazduhu, nacionalne strasti u gradu bile su pregrejane. Rajić je svojim angažovanjem stao uz rame župniku sv. Đurđa, Paji Kujundžiću, dotadašnjem bunjevačkom prvaku. Obojica su se našla na meti napada naćvinskog (žedničkog) plebanoša Lenarda Hegediša (Hegedüs) koji ih je, kortešujući za gradonačelnika Karolja Biroa, nazvao odžačarima, a jezik kojim govore njih dvojica i svi Bunjevci kravljim i volarskim.[8] Epilog gradonačelnikovog napada, koji je Rajića, župnika sv. Roke, ovoga puta lično nazvao Rokuši Judaš se početkom 1914. godine desio na sudu.[9]

Takav župnik bio je tokom Prvog svetskog rata za državne vlasti nezgodan izuzetak. Kada je povodom krunisanja Karla Habsburškog, poslednjeg austrougarskog cara, iz Budimpešte naređeno da se 31. decembra 1916. godine tokom službe u svim crkvama otpeva mađarska himna, u crkvi sv. Roke je pevano Tebi se klanjamo, o sveta hostijo, pesma u kojoj se takođe pozdravlja vladar, ali na jeziku razumljivom najvećem broja vernika u Keru.[10]

Slom Monarhije i sudbonosne događaje u jesen 1918. godine je Blaško Rajić dočekao kao najuticajnija ličnost subotičkih Bunjevaca, ali i celokupne slovenske populacije u gradu.[11] Zato i ne čudi odluka tajne konferencije uglednih Bunjevaca i Srba, održane u stanu Albe Malagursakog 20. oktobra 1918. godine, da se župnik sv. Roke zamoli da otputuje u Zagreb i kod Narodnog vijeća zastupa interese Bunjevaca i Subotice.

Rajić se odazvao pozivu i otputovao 26. oktobra, doduše tek po dobijanju odobrenja od crkvenih vlasti. U Zagrebu je 28. oktobra prisustvovao sednici Narodnog vijeća na kojoj je doneta odluka o državnopravnom kidanju veza sa Austro-Ugarskom monarhijom i stvaranje Kraljevine Slovenaca, Hrvata i Srba. Tom prilikom upoznao se sa nizom uglednih hrvatskih političara. Sledećeg dana dobio je legitimaciju Hrvatskog sabora, kao đakon je asistirao nadbiskupu Antunu Baueru u zahvalnoj službi božijoj, a na pitanje postavljeno nekim članovima uprave Narodnog vijeća koje korake da preduzme u Subotici dobio je odgovor: Idite i činite šta znate! Suprotno raznim pokušajima preuveličavanja, ali i minimiziranja rezultata ovog Rajićevog putovanja, mora se istaći da su njegovi dometi upravo realni, s obzirom na tadašnje stanje neizvesnosti, ingerencije Hrvatskog sabora, ali i činjenicu da su se ključne odluke donosile na znatno višim nivoima.

Vrativši se u Suboticu 2. novembra stigao je u epicentar događanja. U prostorijama subotičke filijale Hrvatske zemaljske banke d.d. Rajić je 3. novembra referisao o događajima u Zagrebu, a narednog dana je sa grupom rezervnih oficira dogovorio osnivanje narodne garde.

U staklenoj sali hotela Hungaria, na velikom narodnom zboru prijavljenom policiji kao proslava 40 godina od osnivanja Pučke kasine, 10. novembra je osnovan Bunjevačko-srpski narodni odbor. U prisustvu nekoliko hiljada osoba glavni govornik na skupu je bio Blaško Rajić. Na karakterističan, neki bi danas rekli trivijalan, ali zato svakom prisutnom razumljiv način, izneo je njegovu tadašnju projugoslovensku političku orijentaciju: Rat je svršen. Ko je dobio ko li je izgubio u tom ratu? Izgubile su vlast središnje vlasti: Nemačka i bivša monarhija Austro-Ugarska. A mi? Mi smo dobili! Kako to? Tako, da je monarhija sve narode držala na stezi. Mi nismo imali škole ni svoga materinskoga jezika, od svakuda su nas istirali, ako smo progovorili svojim maternjim jezikom. Toga sad nema. Vilson predsednik Sjedinjenih Američkih Država stavio je za uvet mira da se svima potlačenim narodima ima dati sloboda.

Sloboda samoopredelenja. To sadržaje prvo, da oni ljudi koji dosada nisu imali prava glasovanja, odsada ga imaju, da sami odlučuju o svojoj sudbini. Drugo da svi ti narodi imaju svoje škole i svome jeziku mista u uredima. Naš jezik je slavenski. Sotim jezikom možemo proći od Beringova zaliva do Trsata, kroz pola svita. To znadu bivši zarobljenici. Naš jezik je jugoslovenski, kojim govore naročito oni Slaveni što stanuju na jugu: Srbi, Hrvati i Bunjevci. Mi smo svi jedan narod, sinci Majke Jugovića. Mi ćemo zajednički, jer smo Srbi i Bunjevci jedno. Ne sme da nas rastavlja način kako se ko krsti…

Dakle mi Jugoslaveni, Bunjevci i Srbi, mi smo dobili, jer odsada neće nas psovati, ako kod Varoške Kuće progovorimo bunjevački, neće nam šibati dicu ako neznadu u školi rešiti zadatke na tuđem jeziku. Neće nas istiskivati iz crkava koje su naši oci gradili…

Na vama sada stoji građani da odaberete u Narodni odbor ljude, koji ume i oće da vam kroje krasnu odeću, u kojoj ćete ići u društvo među slobodne sestre svoje sa Srbijom, Bosnom, Dalmacijom, Hrvatskom. Birajte krojače mudro i oni će vam krojiti povoljno![12]

Tri dana nakon ovog događaja u subotičku železničku stanicu je ušao voz sa srpskom vojskom. Izvršena je predaja vlasti, a 17. novembra u gradu je bio dan velikih manifestacija. Vlč. Blaško Rajić je u ornatu izašao iz crkve, čak do puta, pred komandanta Krupeževića i druge oficire. Tu je, očigledno impresioniran gostima, načinio još jedan neuobičajeni gest: poškropio je svetom vodom komandanta, sve prisutne oficire građane, pa i srpske topove.[13] Hodeći sa Krupeževićem pod ruku, odveo ga je do počasnog mesta kod oltara, a nakon okončanja mise u istom automobilu su se odvezli do subotičke pravoslavne crkve.

Za razliku od sveprisutnog slovenskog jedinstva političari i intelektualci su vodili rovovsku borbu oko budućnosti Bačke, Banata i Baranje. Savremena srpska istoriografija gotovo da prećutkuje krupna razmimoilaženja, koja su trajala do samog početka, a verovatno i na samoj Velikoj narodnoj skupštini. Postojala je u to vreme jasna razlika dve političke koncepcije: liberalno-demokratska (Vasa Stajić, Petar Konjević, Ignjat Pavlas…), koja je zagovarala da se Bačka, Banat i Baranja, zajedno sa celim koprusom austrougarskih zemalja, prvo pripoje Kraljevini Slovenaca, Hrvata i Srba, a da zatim zajedno izvrše ujedinjenje sa Kraljevinom Srbijom, i radikalska (Jaša Tomić), koja je bila za to da se dotadašnji ugarski Južni krajevi direktno i bez posredništva ujedine sa Kraljevinom Srbijom.

Pokušaćemo da na osnovu sećanja subotičkog prote Marka Protića, nedovoljno poznatog i korištenog izvora, predstavimo genezu sporova, koji su u jednom momentu pretili da ozbiljno ugroze slovensko jedinstvo.

U zgradi Matice srpske je 17. novembra održana konferencija na kojoj je trebalo doneti odluku kada će biti održana narodna skupština i koje bi odluke trebalo da donese. Pored Vojvođana, na konferenciji su bili prisutni i predstavnici vojvođanske kolonije u Beogradu: rektor univerziteta Bogdan Gavrilović, Jovan Smederevac, Milan Šević, Mita Lukić i Mihajlo Mika Ilić, bivši ministar građevina u Srbiji. Pre ove konferencije su vojvođanski predstavnici (Petar Konjević, prota Boža Popović iz Vršca i Pera Miloradović iz Pančeva) u nekoliko navrata bili u Beogradu i svi su dobili savet da ujedinjenje sa Beogradom urade preko Zagreba. Na konferenciji u Matici srpskoj Jaša Tomić se pojavio sa uputstvom da se ujedinjenje izvrši direktno sa Beogradom. Kao dokaz o tome imao je u svome notesu zapisku, overovljenu potpisom samoga ministra dr Momčila Ninčića.[14]

Veliku raspravu oko Konjevićevog i Tomićevog predloga i realnu opasnost da konferencija ne usvoji nikakav zaključak, prevladao je Bogdan Gavrilović, koji je zapretio da neće dozvoliti izlazak iz zgrade nikome ko ne potpiše njegovu redakciju oba predloga. Gavrilovićev predlog je predviđao da se na ujedinjenje ide prvo preko Zagreba, a ukoliko se tamo ne bi proglasilo ujedinjenje sa Beogradom, da Vojvođani jednostrano proglase ujedinjenje sa Kraljevinom Srbijom. Većina delegata, među njima u Subotičanin Stipan Matijević, potpisali su kompromisno rešenje, dok ga Jaša Tomić, Mihajlo Ilić, ali i subotički delegat Dušan Manojlović ni onda nisu hteli potpisati.[15]

U takvoj atmosferi je 24. novembra 1918. godine, ponovo u Hungariji, održan desetominutni zbor na kome je potvrđen izbor 75 subotičkih delegata, koji će narednog dana otputovati u Novi Sad na narodnu skupštinu, koja će sebe proglasiti Velikom. Protić je u svojim sećanjima zabeležio: Istog dana u veče pristizali su vozom u Suboticu neki poslanici iz Banata, koji su imali ujutro rano s nama krenuti za Novi Sad. Svi su oni nosili oko ruke široke srpske trobojnice s natpisom “Živela Velika Srbija”, a mi treba da idemo pod drugim znacima! Pod znacima one rezolucije koju je dr Stipan Matijević potpisao u Novom Sadu 17. novembra.[16]

Stigavši u Novi Sad ujutro 25. novembra, subotički delegati su saznali da je pod uticajem Jaše Tomića prethodnu noć formulisan konačni predlog rezolucije koja je predviđala da se ujedinjenje izvrši direktno sa Kraljevinom Srbijom. Na pretkonferenciji, održanoj u Matici srpskoj pre skupštine, prisustvovali su od Subotičana Babijan Malagurski, Mirko Ivković Ivandekić i Blaško Rajić. Na pomenutom skupu je Malagurski izrazio odlučno protivljenje ponuđenom rešenju sa sledećom motivacijom: mi imamo od našeg Narodnog veća određeno, šta imamo da činimo i šta da zastupamo. Pošto se to ne slaže sa datim nam uputstvom od našeg Veća, ja sa drugovima svojim na ovo rešenje pristati ne mogu!” Prota Protić je završavajući sećanja o ovoj pretkonferenciji naveo: Bilo je oko toga natezanja sve do same skupštine![17]

I tok Velike narodne skupštine verno je odražavao napetosti sa pretkonferencije. Oko 11 sati u novosadskom hotelu Grand pesnik Jovan Hranilović je otvorio skupštinu. Nakon izbora osmočlanog predsedništva izvršena je verifikacija mandata 757 delegata, predsedništvo je preuzeo dr Ignjat Pavlas, koji je reč dao Jaši Tomiću. Posle kraćeg govora, prepunog romantičarske patetike, ali i teških reči, on je pročitao predlog prve rezolucije:

  1. Molimo vladu bratske Srbije da na kongresu mira zastupa naše interese.
  2. Priključujemo se Kraljevini Srbiji, koja dosadašnjim radom i razvitkom ujemčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu, ne samo nama, nego i svima slovenskim pa i neslovenskim narodima, koji s nama zajedno žive.
  3. Ovaj naš zahtev hoće da pomogne ujedno i težnje sviju Jugoslovena, jer je naša iskrena želja, da Srpska vlada udružena sa Narodnim većem u Zagrebu učini sve da dođe do ostvarenja jedinstvene države Srba, Hrvata i Slovenaca pod vođstvom Kralja Petra i njegove dinastije.
  4. I zato, da bi ova Skupština pomogla sa svoje strane ostvariti jedinstvenu državu sviju Slovena, Srba, Hrvata i Slovenaca bira dva člana, koji će stajati na usluzi srpskoj vladi: Jašu Tomić (Novi Sad) i Blaška Rajića (Subotica) i bira dva člana koji će stajati na usluzi Narodnom veću u Zagrebu: dr Jovana Manojlovića (Subotica) i Vasu Stajića (Novi Sad).

Svi izveštaji sa skupštine svedočili su da su se na spominjanje Rajićevog imena prisutni zatalasali, te je Tomić morao prekinuti svoje izlaganje, a prisutnima se obratio subotički sveštenik: Ja zaista nisam ni sanjao, da bi me na ovoj Velikoj narodnoj skupštini ovaka čast zapala. Došao sam ovamo kao jednostavan borac za našu narodnu stvar. Izjavljujem da je ovaj način rešenja našeg pitanja, kako je maločas izvršen, sa svim srcem pozdravljam i uz njega pristajem…

Prve tri rečenice Rajićevog govora ne ostavljaju sumnje da se on u stvari pravdao i objašnjavao (možda pre svega subotičkim delegatima) promenu od ranije dogovorenog stava. On je i dalje nastavio neplanirani govor, obilat prepoznatljivim metaforama, ovoga puta o jajetu i njegovim delovima. Prikaz ovog detalja Protić je završio konstatacijom: Taj govor je dosta doprineo tome, da je skupština pročitanu rezolucju sa aklamacijom (dakle, ne nakon glasanja – prim. autora) prihvatila. Posle ovakvog Rajićevog izjašnjavanja, Malagurski i njegovi istomišljenici mogli su samo da konstatuju poraz svojih nastojanja.

U kasnijem obrazloženju svoga izjašnjavanja na novosadskoj skupštini Blaško Rajić je tvrdio da je neposredno pripojenje Vojvodine Kraljevini Srbiji, saveznice Antante, bilo garant njenog sigurnijeg oslobođenja od Ugarske, nego u slučaju da se priključila Kraljevstvu Slovenaca, Hrvata i Srba, čiji je državna teritorija sačinjavala sastavni deo Antantinog neprijatelja – Habsburške monarhije.[18]

Koliko je problem načina pripajanja Bačke, Banata i Baranje bio dominantan na Skupštini, svedoči činjenica da je tek nakon toga Tomić nastavio sa izlaganjem i podneo delegatima na usvajanje drugu rezoluciju, u kojoj se proglašava kidanje svih veza sa Ugarskom. Tako je učinjen očigledan pravni nonsens, jer je prvo proglašeno pripajanje Srbiji, a tek nakon toga otcepljenje od Monarhije. Očigledno je izglasavanje prve rezolucije bilo mnogo problematičnije, ali i značajnije, bar nekim krugovima.

Poslednji segment potičkog angažovanja jugoslovenski orijentisanog Blaška Rajića desio se u Parizu, gde je u okviru delegacije na Mirovnoj konferenciji boravio oko dva meseca, počev od sredine marta 1919. godine. U to vreme iskristalisan je stav da delegacija zatraži da Kraljevini SHS pripadne i Baja, što se može smatrati Rajićevim doprinosom. Dobri poznavaoci pariskih događanja tvrde da se Rajić uklopio u mnoštvo onih koji su dolazili kao pomoć jugoslovenskoj delegaciji, ostavljali određene podatke, da bi se na tome, pre svega zbog nepoznavanja engleskog ili francuskog jezika, završavala njihova uloga.[19]

Godinu dana nakon Rajićevog povratka iz Pariza okončala se njegova jugoslovenska politička orijentacija. Uvidevši da cela priča o jugoslovenstvu, u konkretnim životnim rešenjima koje su nudile vlasti iz Beograda, imala pre svega boje srpske trobojke, Rajić je okrenuo novu stranicu u svom političkom angažovanju, postavši jedan od osnivača Bunjevačko-šokačke stranke.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] Neven, 9/1902.

[2] Neven,12/1907.

[3] Istorijski arhiv Subotica (IAS), F:028 Pučka kasina, Zapisnik sa sednice Odbora 1.1.1907.

[4] Neven, 5/1911.

[5] Misli se na hotel K varoši Pešti, središnje mesto tadašnjeg subotičkog društvenog života. (Neven, 8/1911).

[6] Neven, 12/1912.

[7] Neven, 39/1913.

[8] Neven, 43/1913.

[9] Neven, 2/1914.

[10] P.Pekić, Povijest oslobođenja Vojvodine, Subotica 1939, 163. (u daljem tekstu: Pekić, Povijest).

[11] Tokom 1916. godine su se završili životni putevi Paje Kujundžića i Laze Mamužića, dve osobe sa velikim uticajemu narodu, dok se Lajčo Budanović u to vreme nalazio van Subotice.

[12] M.Protić, Zlatni dani Subotice od oslobođenja 13. nov. 1918 do potpisa mira 4 juna 1920, Subotica 1930, 29 (u daljem tekstu: Protić, Zlatni dani); J. Šokčić, Subotica pre i posle oslobođenja, Subotica 1934, 115; Pekić, Povijest, 178-9.

[12] Protić, Zlatni dani, 43.

[13] ibid., 43.

[14] ibid., 51.

[15] ibid., 51.

[16] ibid., 54.

[17] ibid., 54.

[18] Pekić, Povijest,316.

[19]  A.Mitrović, Razgraničenje Jugoslavije sa Mađarskom i Rumunijom 1919-1920, Novi Sad 1975, 266-7.

 

%d bloggers like this: